INTERNATIONAL ASSOCIATION OF ART CRITICS GREEK SECTION

Home page

DOSSIER AICA HELLAS - ARCHIVE FILES

ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ AICA HELLAS [1948–1960]

Ο πρόεδρος του Ιταλικού Τμήματος και μετέπειτα πρόεδρος της Διεθνούς AICA, Giulio Carlo Argan, μεταβιβάζει με τηλεγράφημά του στον Σπητέρη τις ευχαριστίες των Ιταλών συναδέλφων για την αξέχαστη διαμονή τους στην Ελλάδα (αμέσως μετά το Συνέδριο της Κωνσταντινούπολης, τον Σεπτέμβριο του 1954).
Στις 22 Απριλίου του 1955, ο Argan, εκ μέρους του Ιταλικού Τμήματος, εκφράζει τη θλίψη του για τον σεισμό στο Βόλο (στις 19 Απριλίου) και τα συλλυπητήριά του για τη συμφορά που έπληξε τον ελληνικό λαό.
Μήνυμα του Argan στο οποίο εκφράζει τις ευχαριστίες του Ιταλικού Τμήματος προς τους Έλληνες συναδέλφους για την συμπαράστασή τους στον ιταλικό λαό. Η αναφορά του στον Σπητέρη ως «Presidente», εσκεμμένη ή όχι, είναι ενδεικτική της ισχυρής παρουσίας του τότε Γραμματέα του Ελληνικού Τμήματος.

Το ιστορικό της AICA HELLAS [1948 – 1960]

 

1948

Γίνονται οι πρώτες ενέργειες για την ίδρυση της Διεθνούς Ένωσης Τεχνοκριτών (ΔΕΤ) ή Association Internationale des Critiques d’Art (AICA). Στα κεντρικά γραφεία της τότε νεοσύστατης UNESCO στο Παρίσι, πραγματοποιείται μια πρώτη συνάντηση τεχνοκριτών από δεκατρείς χώρες. Ανάμεσά τους, από την Ελλάδα, συμμετέχουν ο φιλόλογος και Γενικός Γραμματέας της C.I.A.P. στο Παρίσι Ευριπίδης Φουντουκίδης, ο ποιητής και τεχνοκρίτης στην Καθημερινή Οδυσσέας Ελύτης, ο αρχαιολόγος, καθηγητής του ΕΜΠ και συνεργάτης της Νέας Εστίας Δημήτρης Ευαγγελίδης, ο βυζαντινολόγος, διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη και τεχνοκρίτης στην Ελευθερία Μανόλης Χατζηδάκης, και ο τεχνοκρίτης στην Καθημερινή Άγγελος Προκοπίου. Αυτή η πρώτη σύσκεψη θεωρείται ως το 1ο Συνέδριο της AICA.

 

1949

Τον Ιούνιο, στα κεντρικά γραφεία της UNESCO στο Παρίσι (Μaison d l’ UNESCO, avenue Kléber) πραγματοποιείται το 2ο Διεθνές Συνέδριο της AICA. Το θέματα του Συνεδρίου αφορούν σε αισθητικά ζητήματα («Η σχέση τέχνης και κοινωνίας») και σε επαγγελματικά («Τα δικαιώματα του κριτικού»).

Στην πρώτη Γενική Συνέλευση που συνέρχεται, Πρόεδρος της AICA εκλέγεται ο Βέλγος ιστορικός τέχνης Paul Fierens και Γραμματέας η Simone Gille-Delafon.

Από ελληνικής πλευράς, εκτός από τους πέντε προαναφερθέντες, σε αυτή την ιδρυτική Συνέλευση συμμετέχουν ο βυζαντινολόγος, διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης και τεχνοκρίτης στο Βήμα Μαρίνος Καλλιγάς, ο τεχνοκρίτης Τώνης Σπητέρης και ο Αλέξανδρος Ξύδης, διπλωμάτης, συνεκδότης του Τετραδίου (1945-1947) και συνεργάτης του Hellénisme Contemporain. Αυτοί οι οκτώ, με προσωρινό πρόεδρο τον Ε. Φουντουκίδη, αποτέλεσαν και τον ιδρυτικό πυρήνα της Εταιρείας Ελλήνων Τεχνοκριτών, με την επωνυμία Ελληνικό Τμήμα (Section Grecque) της ΑICA.

 

1950

Εκλέγεται Πρόεδρος του Τμήματος ο Δ. Ευαγγελίδης και Γραμματέας ο Τ. Σπητέρης. Έδρα του Τμήματος δηλώνεται η οικία του Σπητέρη στην Κυψέλη (Κυκλάδων 8).

Από τις 10 έως τις 13 Ιουνίου, πραγματοποιείται στη Βενετία, κατά τη διάρκεια της Μπιενάλε, η 2η Γενική Συνέλευση της AICA, όπου συζητείται μεταξύ άλλων το θέμα της έκδοσης δελτίου ταυτότητας για τα μέλη της Ένωσης.

 

1951

Γίνονται μέλη οι αρχαιολόγοι Γιάννης Μηλιάδης (διευθυντής του Μουσείου Ακροπόλεως), Χρήστος Καρούζος (διευθυντής του Αρχαιολογικού Μουσείου) και Σέμνη Παπασπυρίδη-Καρούζου (έφορος του Αρχαιολογικού Μουσείου).

Συνέρχεται στο Άμστερνταμ, από τις 2 έως τις 10 Ιουλίου, η 3η Γενική Συνέλευση και ταυτόχρονα πραγματοποείται το 3ο Συνέδριο της AICA. Στο Συνέδριο συμμετέχει και ο Μαρίνος Καλλιγάς.

Η Γενική Γραμματεία της AICA ενημερώνει το Ελληνικό Τμήμα ότι η UNESCO ανέθεσε στην Ένωση μια έρευνα με θέμα α) το πρόβλημα της οικονομικής και επαγγελματικής κατάστασης των καλλιτεχνών σε διάφορες χώρες και β) τα απαραίτητα προς λήψη μέτρα για τη βελτίωση της κατάστασής τους. Στις 14

Σεπτεμβρίου το Ελληνικό Τμήμα ζητάει από τις ομάδες Αρμός και Στάθμη, καθώς και από το Καλλιτεχνικό Επιμελητήριο να απαντήσουν στο ερωτηματολόγιο. Στις 30 Σεπτεμβρίου ο Σπητέρης ανακοινώνει με επιστολή του προς τη ΔΕΤ τα αποτελέσματα της έρευνας: «οι καλλιτέχνες στην Ελλάδα είναι περί τους 500-550, εκ των οποίων 400 είναι εγγεγραμμένοι στο Καλλιτεχνικό Επιμελητήριο, δηλαδή: 277 ζωγράφοι, 68 γλύπτες, 21 χαράκτες, 34 διακοσμητές: σύνολο 400».

 

1952

Γίνονται μέλη ο αρχιτέκτονας καθηγητής του ΕΜΠ, Παναγιώτης Μιχελής και ο φιλόσοφος Ευάγγελος Παπανούτσος. Διαγράφεται ο Άγγελος Προκοπίου.1

Μεταξύ 7 και 12 Ιουλίου συνέρχεται η 4η Γενική Συνέλευση της AICA στην Ελβετία (Ζυρίχη, Βασιλεία, Λωζάνη).

 

1953

Από τις 20 έως τις 26 Ιουλίου συνέρχεται στο Δουβλίνο η 5η Γενική Συνέλευση και διοργανώνεται το 4ο Συνέδριο της AICA με θέμα «Οι σχέσεις ανάμεσα στην τέχνη και την επιστήμη».

 

1954

Από τις 8 έως τις 17 Σεπτεμβρίου συνέρχεται στην Κωνσταντινούπολη η 6η Γενική Συνέλευση και διοργανώνεται το 5ο Συνέδριο της AICA. Μεταξύ των προς συζήτηση θεμάτων είναι: «Τέχνη και εκπαίδευση» και Κριτική της τέχνης και φιλοσοφία». Την Ελλάδα εκπροσωπεί ο Τ. Σπητέρης.

Κατά την επιστροφή τους από το Συνέδριο στην Κωνσταντινούπολη επισκέπτονται την Ελλάδα 75 μέλη της Ένωσης. Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους, από τις 18 έως τις 25 Σεπτεμβρίου, οργανώνονται εκδρομές στο Σούνιο, στην Πελλοπόνησο και στους Δελφούς. Ο Σπητέρης έχει ζητήσει ήδη από τον Αύγουστο με επιστολή του προς τη Διεύθυνση Αρχαιοτήτων του Υπουργείο Παιδείας να επιτραπεί στους ξένους συνέδρους (με την παρουσίαση του δελτίου ταυτότητας της Ενωσης) η ελεύθερη είσοδος σε μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους.

 

1955

Ο Σπητέρης ξεκινά να αρθρογραφεί στην Ελευθερία.

Συνέρχεται στην Οξφόρδη και στο Λονδίνο η 7η Γενική Συνέλευση της AICA.

 

1956

Από τις 10 έως τις 15 Σεπτεμβρίου συνέρχεται στο Ντουμπρόβνικ η 8η Γενική Συνέλευση της AICA. Στη Συνέλευση συμμετείχαν 100 από τα 400 μέλη της Ένωσης. Την Ελλάδα αντιπροσωπεύει ο Τ. Σπητέρης. Ο ίδιος εκλέγεται ως μέλος της δωδεκαμελούς Διεθνούς Επιτροπής στην οποία η UNESCO έχει αναθέσει την επιλογή άγνωστων καλλιτεχνών, το έργο των οποίων αξίζει να αναδειχτεί διεθνώς, ώστε να συμπεριληφθούν σε περιοδεύουσα διεθνή έκθεση. Ο Σπητέρης προτείνει τους Σ. Παπαλουκά, Α. Κοντόπουλο και Γ. Τσαρούχη.

Στη Γενική Συνέλευση του Ντουμπρόβνικ συζητήθηκαν κυρίως θέματα σχετικά με την τεχνική ορολογία, τα αρχεία σύγχρονης τέχνης, την προετοιμασία του προσεχούς

συνεδρίου, ειδικές διευκολύνσεις για τα μέλη, προτεινόμενες υποτροφίες της UNESCO για τη μελέτη της ασιατικής τέχνης, εκδόσεις τέχνης κλπ.

Τον Νοέμβριο ο Σπητέρης ζητάει με επιστολή του προς το Υπουργείο Προεδρίας Κυβερνήσεως οικονομική ενίσχυση, προκειμένου να διοργανωθεί στην Ελλάδα ένα από τα επόμενα Συνέδρια της AICA, το οποίο, όπως αναφέρει, θα μπορούσε να ενταχθεί μεταξύ των εκδηλώσεων του Φεστιβάλ Αθηνών. Η πρόταση από την Ελληνικό Τμήμα θα γινόταν στο επόμενο Συνέδριο της AICA, στην Νάπολη.

 

1957

Προστίθενται τέσσερα νέα μέλη στο Ελληνικό Τμήμα: οι αρχαιολόγοι Μανόλης Ανδρόνικος (επιμελητής Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, αρθρογράφος στο περ. Τέχνη) και Χρύσανθος Χρήστου (διευθυντής Αρχαιολογικού Μουσείου Σπάρτης, αρθρογράφος στην Καθημερινή και στο Ζυγό), η ποιήτρια και τεχνοκρίτης στα Νέα, Ελένη Βακαλό, και ο καθηγητής φιλοσοφίας στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών, Γιώργος Μουρέλος.

Το Τμήμα απονέμει βραβείο στον γλύπτη Χρήστο Καπράλο, αθλοθετημένο από την Εταιρεία BP.

Πεθαίνει σε ηλικία 61 ετών ο πρόεδρος της Διεθνούς AICA, Paul Fierens.

Τον Αύγουστο ο Σπητέρης, εκ μέρους του Τμήματος, με επιστολή προς το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, ζητά οικονομική ενίσχυση «προς κάλυψη των οδοιπορικών εξόδων διαμονής των Ελλήνων αντιπροσώπων».

Μεταξύ 16 και 22 Σεπτεμβρίου συνέρχεται στην Νάπολη και στο Παλέρμο η 9η Γενική Συνέλευση και διοργανώνεται το 6ο Διεθνές Συνέδριο, με θέμα «Μέθοδοι και ορολογία της τεχνοκριτικής / Καθημερινή ζωή και αξία των μορφών».

Nέος πρόεδρος της AICA εκλέγεται ο James Johnnson Sweeney, διεθυντής του Μουσείου Guggenheim της Νέας Υόρκης.

Ο Α. Ξύδης ορίζεται σύμβουλος Τύπου στην ελληνική πρεσβεία στο Λονδίνο, με πρεσβευτή τότε τον Γιώργο Σεφέρη.

Από τον Νοέμβριο του 1957 ως τον Φεβρουάριο του 1958 οι Παπανούτσος, Παναγιωτόπουλος και Σπητέρης παραδίδουν μαθήματα στη Σχολή Ελευθέρων Σπουδών «Αθήναιον» (Αμερικής 11).

Τον Δεκέμβριο ο Καλλιγάς στέλνει επιστολή στο ελληνικό τμήμα με θέμα τη συμμετοχή ενός μέλους στην ενδεκαμελή επιτροπή της American Federation of Arts (AFA), με σκοπό «τη μελέτη και τον τρόπο εφαρμογής προγράμματος δωρεάν διανομής αμερικανικών έργων τέχνης σε Μουσεία και Πινακοθήκες». Επιλέγεται ως εκπρόσωπος ο Πρόεδρος του Τμήματος, Δ. Ευαγγελίδης.

 

1958

Από τις 14 έως τις 18 Απριλίου συνέρχεται η 10η Γενική Συνέλευση της AICA στις Βρυξέλλες. Συζητούνται θέματα αισθητικής ορολογίας. Εξετάζονται όροι όπως Fonctionnalisme, Realisme, Exressionnisme, Symetrie, Composition.

Από τον Μάρτιο και μετά, οι συναντήσεις των μελών του Ελληνικού Τμήματος γίνονται όλο και πιο αραιές.

Απονέμεται στον Tώνη Σπητέρη το Γ’ Διεθνές Βραβείο Κριτικής της Μπιενάλε Βενετίας. Την ίδια χρονιά ορίζεται κομισάριος της Ελλάδας στην Μπιενάλε, ενώ γίνεται και διαχειριστής του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών στη Βενετία.

Την περίοδο αυτή, το πολυπληθέστερο τμήμα της AICA είναι το ιταλικό, το οποίο αριθμεί 54 μέλη. Ακολουθούν το γαλλικό με 50 μέλη, το αμερικανικό με 39, και το αγγλικό με 34.

 

1959

Πεθαίνει ο Δημήτριος Ευαγγελίδης. Πρόεδρος εκλέγεται ο Μ. Καλλιγάς και Γραμματέας ο Γ. Μουρέλος.

Συμπληρώνονται δέκα χρόνια από την ίδρυση της AICA. Από τις 19 έως τις 23 Μαΐου συνέρχεται η 11η Συνέλευση στην Νέα Υόρκη. Τη συζήτηση μονοπωλούν θέματα γύρω από την αρχιτεκτονική και τη σχέση της με τη σύγχρονη τέχνη.

Από τις 17 έως τις 25 Σεπτεμβρίου το βραζιλιάνικο τμήμα, με τη βοήθεια του αρχιτέκτονα Oscar Niemeyer, διοργανώνει το Έκτακτο Συνέδριο (Extraordinary Congress) στη Μπραζίλια, στο Σάο Πάουλο και στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Θέμα του Συνεδρίου είναι: «Η νέα πόλη: Μια σύνθεση των τεχνών».2

 

1960

Εκλέγεται Πρόεδρος ο Ε. Παπανούτσος και Γραμματέας ο Μ. Χατζηδάκης. Προσωρινή έδρα του Ελληνικού Τμήματος είναι το Μουσείο Μπενάκη (Κουμπάρη 1).

Τον Φεβρουάριο ο Άγγελος Προκοπίου ανακοινώνει την ίδρυση της «Ενώσεως των κριτικών Τέχνης Ελλάδος». Πρόεδρος του ΔΣ είναι ο ίδιος, αντιπρόεδρος ο Σπύρος Παναγιωτόπουλος (Έθνος), γενικός γραμματέας η ΄Ελλη Πολίτη (Αθηναϊκή), ταμίας ο Δημήτρης Καλλονάς (Βραδυνή), έφορος η ΄Εφη Φερεντίνου (Ελευθερία), και μέλη οι Μιχαήλ Κωνσταντόπουλος (Ακρόπολις, Απογευματινή), Πόπη Ζώρα (αρχαιολόγος, διευθύντρια του Μουσείου Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης), Γιάννης Λυγίζος (αρχιτέκτων και συγγραφέας) και Τέρπος Πηλείδης (Καθημερινή). Ο Προκοπίου, μέσω της Πολίτη, έρχεται σε επικοινωνία με τη Γραμματεία της Διεθνούς AICA ζητώντας την αναγνώριση του σωματείου του, χωρίς όμως να γίνει δεκτό το αίτημά του. Σύμφωνα με τη λίστα που έστειλαν οι ίδιοι τον Ιούνιο στη Γραμματεία στο Παρίσι, η Ένωση του Προκοπίου αριθμούσε 32 μέλη, μεταξύ των οποίων και καλλιτέχνες όπως οι Μιχάλης Τόμπρος, Ντιάνα Αντωνακάτου, Φώτης Κόντογλου, Αλέκος Κοντόπουλος.

Τον Μάρτιο το Ελληνικό Τμήμα υποβάλλει πίνακα με τρία ονόματα μελών του (Γιάννη Μηλιάδης, Οδυσσέας Ελύτη και Ελένη Βακαλό) για να επιλεγεί ένας αντιπρόσωπος της Ένωσης στην Επιτροπή Εκθέσεων Εξωτερικού τού Υπουργείου Παιδείας. Η Διεύθυνση Καλών Τεχνών ορίζει τον Γιάννη Μηλιάδη.

Από τις 5 ως τις 13 Σεπτεμβρίου συνέρχεται στην Βαρσοβία και την Κρακοβία της Πολωνίας η 12η Γενική Συνέλευση και διοργανώνεται το 7ο Συνέδριο της ΑΙCA. Θέμα του Συνεδρίου είναι: «Η μοντέρνα τέχνη ως διεθνές φαινόμενο».

Ο Ξύδης αντικαθιστά τον Χατζηδάκη στη θέση του Γραμματέα. Τον Αύγουστο ζητά με επιστολή του προς το Υπουργείο Προεδρίας Κυβερνήσεως (Γενική Διεύθυνση Τύπου) την οικονομική στήριξη (να καλύψει μέρος των εξόδων) προκειμένου να σταλεί εκπρόσωπος του ελληνικού τμήματος στην Συνέλευση. Το Υπουργείο απαντά αρνητικά.

Στη συνεδρίαση του Τμήματος, στις 17 Οκτωβρίου, συζητήθηκαν μεταξύ άλλων το θέμα της δημιουργίας αρχείου τεχνοκριτικών συνεργασιών (δημοσιεύματα σε περιοδικά και εφημερίδες) των μελών του· η ιδέα της συνεργασίας με τη Γενική Διεύθυνση Τύπου για την έκδοση στα ελληνικά και σε ξένες γλώσσες σειράς σύντομων βιβλίων για Έλληνες καλλιτέχνες· η ενίσχυση του Τμήματος με καινούρια μέλη (αναφέρονται τα ονόματα του Πικιώνη και του Πετρή, ο οποίος αρθρογραφούσε τότε στην Αυγή)· η αναζήτηση χορηγού για τη συνέχιση του Βραβείου Κριτικών.

Γίνονται μέλη ο λογοτέχνης και εκπαιδευτικός Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος και η αρχαιολόγος και τεχνοκρίτης στην Ελευθερία, Μαρία Αναγνωστοπούλου.

Τον Δεκέμβριο υποβάλει αίτηση και γίνεται δεκτός ο λογοτέχνης και καθηγητής στην ΑΣΚΤ, Παντελής Πρεβελάκης, ο οποίος γράφει στη Νέα Εστία. Τον ίδιο μήνα γίνεται δεκτή η αρχαιολόγος Αθηνά Καλογεροπούλου (εφημ. Ελευθερία) και ο Δημήτρης Φατούρος, αρχιτέκτονας καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Στο τέλος Δεκεμβρίου καταθέτει αίτηση ο λαογράφος Κίτσος Μακρής, για να γίνει δεκτός τον ερχόμενο Μάρτιο.

 

Επιμέλεια: Χριστόφορος Μαρίνος