INTERNATIONAL ASSOCIATION OF ART CRITICS GREEK SECTION

Home page

DOSSIER AICA HELLAS - ARCHIVE FILES

Ο "ΑΠΕΛΛΗΣ" ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΘΕΟΤΟΚΗ

Tο εξώφυλλο της έκδοσης με τις εισηγήσεις του Συνεδρίου στους Δελφούς

 

Ο «ΑΠΕΛΛΗΣ» ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΘΕΟΤΟΚΗ ΚΑΙ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΜΙΜΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

 

Το κείμενο της Μαλβίνας Bompart παρουσιάστηκε με τη μορφή εισήγησης στο 18ο Συνέδριο της AICA, με θέμα «Η σύγχρονη τέχνη και ο ελληνικός κόσμος», που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα και στους Δελφούς, το 1984 (14 - 21 Σεπτεμβρίου). Στον τόμο με τα πρακτικά του Συνεδρίου, ο οποίος κυκλοφόρησε το 1985, περιλαμβάνεται μόνο η γαλλική εκδοχή του κειμένου αυτού («Apelle de C. Théotokis et la notion de mimesis dans l’art actuel»).

 

Το σύντομο αυτό διήγημα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη, γραμμένο το 1904, εδραιώνει τη συμβολική λειτουργία της ζωγραφικής πάνω στη θανάσιμη περιπέτεια της μίμησης, αποκρυσταλλώνοντας τη βαθύτερη φυσιογνωμία της σύγχρονης τέχνης μέσα από την ποιητική οξυδέρκεια του κειμένου.

 

Ο Απελλής, ο περίφημος Εφέσιος ζωγράφος του ΙVου π.χ. αιώνα και ευνοούμενος του Μ. Αλεξάνδρου, προκειμένου να πετύχει την ύψιστη απόδοση της έκφρασης του πόνου στο πρόσωπο του Προμηθέα που ζωγράφιζε, δεν διστάζει να παραδώσει τον Θηβαίο σκλάβο Διονυσόδωρο στο μαρτύριο του Τιτάνα, τον οποίο ακολουθεί στον θάνατο ελευθερώνοντάς τον η αδελφή του και αγαπημένη του Απελλή Καμπάσπη, αφήνοντας τον ζωγράφο –και εμάς– με άλυτο αίνιγμα της τέχνης και της ζωής, του έρωτα και του θανάτου.

 

Ο νατουραλιστικός χαρακτήρας της πρώιμης ελληνιστικής ζωγραφικής οδηγείται στο NEC PLUS ULTRA της αλήθειας του μέσα από την οφθαλμαπάτη της εικονιστικής μίμησης, όπως το μαρτυρούν οι περιγραφές του Πλίνιου, του Στράβωνα και του Παυσανία σχετικά με τα σταφύλια του Ζεύξη, την πέρδικα του Πρωταγόρα, και τον Βουκεφάλα του Απελλή. Η αναπαράσταση είναι η πραγματικότητα. Ο Απελλής «αντιγράφει» τα συμπτώματα του αληθινού πόνου στο πρόσωπο του σκλάβου ταυτίζοντας την εμπειρία της ζωής με τη διαδικασία της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

 

Η συμβολική μορφή του Προμηθέα γίνεται το φιλοσοφικό πρόσχημα της ιστορίας του Θεοτόκη. Ο προμηθεϊκός μύθος, το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα της πνευματικής ζωής κατά τον GΑSTON BACHELARD, ενσαρκώνει την δημιουργική πορεία του ανθρώπου, και ανοίγει το πεδίο της σκέψης σε μία σειρά κλιμακωτούς συλλογισμούς γύρω από το θέμα της δυϊκής υπόστασης και της αναζήτησης της αρχικής ενότητας. Η εικόνα της ακάματης φωτιάς, εχέγγυο πολιτισμού, εκφράζει τη διττή ανθρώπινη φύση που οριοθετείται από το φως του Παραδείσου και τις φλόγες της Κόλασης.

 

Η φωτιά εισάγει τη θεματική του έρωτα εφ’ όσον παράγεται από την ένωση δύο σωμάτων. Εξ’ άλλου ο Προμηθέας ειναι ο δημιουργός με τη βοήθεια της Αθηνάς των πρώτων πλασμάτων.

 

Αυτή η κοινή γέννηση του ετερόφυλου ζεύγους μάς οδηγεί στη σημασιολογική δυναμική των αδελφικών ζευγαριών που κατοικούν τη μυθολογία και τις Γραφές.

 

Ο Παυσανίας παρουσιάζοντας μια άλλη εκδοχή του μύθου του Νάρκισσου, τον θέλει ερωτευμένο με την δίδυμη αδελφή του, την οποία αναζητά στην ίδια του την εικόνα, και την ξαναβρίσκει στον θάνατο, πέρα από τον καθρέφτη του νερού. Στην διήγηση του Θεοτόκη, η Καμπάσπη, ερωμένη του Αλεξάνδρου και στη συνέχεια του Απελλή, πεθαίνει με τον αδελφό της, σφραγίζοντας μ’ αυτή της την επιλογή τη βαθύτερή της ταυτότητα. Η συναισθηματικά ολοκληρωμένη σχέση αδελφού/αδελφής, αγνοώντας τη σαρκική ένωση, εικονογραφεί την παράλογη και ασύμπτωτη αναζήτηση της τελειότητας, στο όνομα της κοινής αρχής, του αρχικού ανδρογύνου αυγού, όπως αναφέρεται στο «Συμπόσιο», στο όνομα της αναγνώρισης του εγώ στην εικόνα του Άλλου, καθώς και η εικονική μίμηση, που μέσα από την τραγικότητα της υπερβολής της ταυτίζεται με τη δομή του προς μίμηση αντικειμένου, αναπαράγοντας τη στείρα ηχώ του αντικατοπτρισμού.

 

Ο Απελλής ξεχνώντας την προηγούμενη ιδεαλιστική του τέχνη, που σύμφωνα με τις ιδέες του Σωκράτη έψαχνε το τέλειο ομοίωμα στη σύνθεση των επί μέρους ατελειών πολλών σωμάτων, εγκαταλείπεται στην αυταπάτη της αναπαράστασης της αλήθειας και της αληθοφάνειας της αναπαράστασης, πιο κοντά έτσι στο χωρίς ανάταση πνεύμα της εποχής του.

 

Η τελειωμένη εικόνα του Προμηθέα είναι ο καθρέφτης του πραγματικού μαρτυρίου του Διονυσόδωρου εφ’ όσον είναι η οπτική μνεία της θανατηφόρας εμπειρίας. Ο θάνατος και η απουσία είναι η εννοιολογική συνθήκη κάθε εικόνας και το βαθύτερο ήθος της μίμησης, που αψηφά τη ζωτική τροχιά του χρόνου. Ο Αλέξανδρος, έχοντας συνείδηση του οντολογικού ασυμβίβαστου αναμεσα στη ζωή και την απεικόνισή της, προτιμά να κατέχει την εικόνα της Καμπάσπης φτιαγμένη από τον Απελλή, παρά την ίδια, την οποία παραχωρεί στον ζωγράφο, σαν τίμημα.

 

Η ζωγραφική έχει την αρχή της στην μίμηση, όπως και οι πρώτες μαρτυρίες της γραφής, όπως και κάθε διαδικασία μάθησης και προσαρμογής σ’ ένα πολιτισμικό σύνολο. Ενώ η συμβολική του καθρέφτη εκφράζει την πλατωνική θεωρία της Γνώσης, και στον «Φαίδρο» είναι το κλειδί της ερωτικής σχέσεως, η ζωγραφική και η ποίηση σαν κατ’ εξοχήν μιμητικές τέχνες είναι καταδικαστέες στην «Πολιτεία», διότι κατασκευάζουν φαινόμενα και όχι αληθινά όντα. Ο Πλάτωνας ασκεί κριτική στην τέχνη θεωρώντας την σαν γνωσιολογική διαδικασία. Όμως η τέχνη υπερβαίνει την γνώση. Είναι έκφραση η οποία δημιουργεί όχι είδωλα του υπαρκτού κόσμου, αλλά αυτόνομα αισθητικά αντικείμενα που διατηρούν με την πραγματικότητα μια συμβολική σχέση και «υπάρχουν» σαν σημασιολογικά όντα.

 

Η μιμητική συμπεριφορά της ζωγραφικής της εποχής μας, δηλώνεται καλύτερα από ποτέ άλλοτε μέσα από τη λειτουργία του καθρέφτη και του ειδώλου του. Η δεκαετία του ’80 και η αισθητική ιδεολογία του τέλους του 20ού αιώνα σφραγίζονται από την εικόνα του Κρόνου που τρέφεται από τα παιδιά του.

 

Η τέχνη αντλεί ερεθίσματα από τις εικόνες της ιστορίας της, οι φόρμες του παρελθόντος απογυμνωμένες από την αυθεντική ιστορική τους σημασιολογική διάσταση, κυκλοφορούν σαν σημάδια οπτικά που θυμίζουν την αρχική τους ταυτότητα αλλά ανήκουν σ’ ένα άλλο πολιτισμικό σύστημα.

 

Η κρίση της εποχής μας εκφράζεται με μία στάση εσωστρέφειας και ενδοσκόπησης: Όχι πια ΝΕΟ – αλλά POST. Kαι δεν είναι τυχαίο το ότι η εικονογραφία του POST διαλέγει φόρμες κλασικές, ηθελημένα θεατρικές, ρητορικές και εξπρεσιονιστικές.

 

Η ζωγραφική και η αρχιτεκτονική μιμούνται τις εικόνες της ιστορίας τους, που είναι και η ιστορία του δυτικού πολιτισμού, και αυτή η μίμηση, Νάρκισσος και Ηχώ, διαλέγει επίσης μιμητικές εικόνες για να εκφραστεί. Το παιχνίδι των αντικριστών κατόπτρων συνεχίζεται στο άπειρο.

 

Η διήγηση του Κωνσταντίνου Θεοτόκη αποκαλύπτει, πέρα από τον χρόνο, την κλασική επικαιρότητα της αρχαίας σκέψης.

 

Είκοσι αιώνες πολιτισμού καθρεφτίζονται στην σημερινή στιγμή, η οποία προσπαθεί να επιτύχει μέσα από τη συσσώρευση των υπερβολικά εξειδικευμένων γνώσεων, τη συνένωσή τους, σ’ ένα σύνολο ενιαίας λογικής, που να ανταποκρίνεται στα μέτρα της ανθρώπινης διάστασης, έτσι όπως συνεχίζει να μοιράζεται ανάμεσα στον Νάρκισσο και τον Προμηθέα.

 

Malvina Bompart

Ιούλιος 1984, Παρίσι